Táo Quân
trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam có nguồn gốc từ ba vị thần Thổ Công,
Thổ Địa, Thổ Kỳ của Lão giáo Trung Quốc nhưng được Việt hóa thành huyền
tích “2 ông 1 bà” - vị thần Đất, vị thần Nhà, vị thần Bếp núc.
Tuy vậy người dân vẫn quen gọi chung là
Táo Quân hoặc Ông Táo do kết quả của thuyết tam vị nhất thể (thuyết Ba
ngôi) khá phổ biến trong các tín ngưỡng, tôn giáo. Bếp là bản nguyên của
nhà khi người nguyên thủy có lửa và đều dựa trên nền móng là đất.
Ở Việt Nam, sự tích Táo Quân được truyền
khẩu, rồi ghi chép, do đó có những sự khác nhau về tình tiết, nội dung
chính được tóm tắt như sau:
Ngày xưa có hai vợ chồng nhà nọ rất
nghèo khổ. Chồng tên là Trọng Cao, vợ là Thị Nhi. Họ lấy nhau đã lâu mà
không có con, cho nên thường buồn phiền cãi lẫy với nhau.
Một hôm Trọng Cao quá tức giận mà đánh
vợ. Tức mình, Thị Nhi bỏ nhà ra đi, rồi gặp một chàng trai là Phạm Lang,
anh này đã dùng lời ngon ngọt và khéo léo quyến rũ được Thị Nhi. Hai
người ăn ở với nhau thành vợ chồng.
Khi Trọng Cao hết giận, thấy vợ bỏ đi
mất, liền đi tìm kiếm khắp nơi, nhưng không thấy tăm hơi, buồn rầu bỏ
công ăn chuyện làm, ra đi làm người hành khất để đi tìm vợ.
Một hôm, Trọng Cao đến một nhà khá giả
xin ăn, bà chủ nhà đem cơm ra cho. Thì ra đó là Thị Nhi. Hai người nhận
ra nhau, tình xưa nghĩa cũ dễ nào quên. Thị Nhi hối hận vì đã lấy Phạm
Lang. họ đang hàn huyên thì bất ngờ người chồng mới là Phạm Lang từ
ngoài đồng đi làm về, Thị Nhi mới nói Trọng cao vào ẩn trong đống rơm.
Phạm Lang về nhà để cốt lấy tro bón ruộng, nên đốt đống rơm lấy tro.
Trọng Cao đang say ngủ trong đống rơm vì đường xa mỏi mệt ấy bị chết
cháy, người vợ cũ là Thị Nhi, thấy vậy cũng lao vào lửa chết theo. Phạm
lang thấy vợ chết cũng lao mình vào đống rơm đang cháy ấy mà chết.
Ngọc Hoàng trên cao cảm động trước mối
chân tình của cả ba người, (2 ông, 1 bà), và cũng cảm thương cái chết
trong lửa nóng của họ, ngài cho phép họ được ở bên nhau mãi mãi bèn cho
ba người hóa thành “ba đầu rau” hay“chiếc kiềng 3 chân” ở nơi nhà bếp
của người Việt ngày xưa.
Ba vị Táo quân được ở bên nhau mãi mãi
Ngọc Hoàng phong cho làm Táo Quân, và
phân chia mỗi người một việc: Phạm Lang là Thổ Công trông lo việc bếp.
Trọng Cao là Thổ Địa trông nom việc nhà. Thị Nhi là Thổ Kỳ trong nom
việc chợ búa. Từ đó, ba người ấy được phong chức Táo Quân, trông coi và
giữ lửa cho mọi gia đình, đồng thời có nhiệm vụ trông nom mọi việc lành
dữ, phẩm hạnh của con người. Táo Quân, còn gọi là Táo Công, là vị thần
bảo vệ cho cuộc sống gia đình, thường được thờ ở nơi nhà bếp, cho nên
còn được gọi là Vua Bếp hoặc ba ông đầu rau hay ông núc vốn.
Tục cúng Táo quân
Từ xa xưa, người dân Việt đã ngưỡng mộ
lòng chung thủy của Ông Táo và thờ cúng Ông Táo với hi vọng Táo Quân sẽ
giúp họ giữ “bếp lửa” trong gia đình luôn nồng ấm và hạnh phúc.
Táo Quân được các gia đình cúng lễ quanh
năm, vào các dịp sóc, vọng thường hương hoa oản quả. Những dịp lễ tết
giỗ chạp hay có công to việc lớn trong nhà có thể cúng chay hoặc cúng
mặn tuỳ nghi. Dịp lễ long trọng nhất dành riêng cho Táo Quân chính là
tết ông Công ông Táo vào 23 tháng chạp. Theo tín ngưỡng cổ truyền, đây
là ngày Táo Quân lên trời báo cáo Ngọc Hoàng Thượng đế những điều tai
nghe mắt thấy ở trần gian, những hành vi, việc làm tốt, xấu của các
thành viên trong gia đình trong năm một cách khách quan, trung thực.
Phương tiện để Táo Quân lên trời là cá chép vàng. Tết ông Công ông Táo
làm to nhỏ, chay mặn tùy khả năng mỗi gia đình, nhưng dứt khoát phải có
bộ mã Táo Quân mới. Sau khi cúng Táo Quân, người ta hóa mã, đồng thời
hóa cả bộ mã năm trước.
Lễ cúng Táo Quân ngày 23 tháng Chạp được
coi là mang tính cách chuyển giao năm cũ, đón chào năm mới. Người ta
chuẩn bị chu đáo cho chiều 30 là thời điểm đón ông Công ông Táo trở về
trần gian làm nhiệm vụ năm mới. Ban thờ Thổ Công thường bày biện khá đơn
giản gồm bộ 3 chiếc mũ. Chiếc mũ ở giữa là mũ đàn bà, hai bên là mũ đàn
ông. Bộ mũ (dù ba chiếc hay một chiếc) đều kèm theo chiếc áo và đôi hia
đính vào bệ giấy hoặc khi cúng được kê trên bệ là vài trăm thoi vàng
mã.
Hình ảnh Táo Quân – vua bếp cũng trở nên
gần gũi với cuộc sống hiện đại hơn với quan niệm gia đình nào được Táo
Quân phù hộ nhiều thì hạnh phúc, yên ổn, thành đạt, bếp đỏ lửa mỗi ngày.
Những gia đình không có điều kiện đỏ lửa mỗi ngày để ông vua bếp làm
nhiệm vụ thì ngầm hiểu là Táo Quân chưa hoàn thành nhiệm vụ giữ gìn tổ
ẩm gia đình một cách trọn vẹn.
Mã cúng ông Táo gồm 3 bộ mũ và giày
Lễ vật cúng Táo Quân gồm có: mũ ông công
ba cỗ hay ba chiếc (hai mũ đàn ông và một mũ đàn bà). Mũ dành cho các
ông Táo thì có hai cánh chuồn, mũ Táo bà thì không có cánh chuồn. Những
mũ này được trang sức với các gương nhỏ hình tròn lóng lánh và những
giây kim tuyết màu sắc sặc sỡ. Để giản tiện, cũng có khi người ta chỉ
cúng tượng trưng một cỗ mũ ông công (có hai cánh chuồn) lại kèm theo một
chiếc áo và một đôi hia bằng giấy. Màu sắc của mũ, áo hay hia ông công
thay đổi hàng năm theo ngũ hành:
+ Năm hành kim thì dùng màu vàng
+ Năm hành mộc thì dùng màu trắng
+ Năm hành thủy thì dùng màu xanh
+ Năm hành hỏa thì dùng màu đỏ
+ Năm hành thổ thì dùng màu đen
Những đồ “vàng mã” này (mũ, áo, hia, và
một số vàng thoi bằng giấy) sẽ được đốt đi sau lễ cúng ông Táo vào ngày
23 tháng Chạp cùng với bài vị cũ. Sau đó người ta lập bài vị mới cho Táo
Quân.
Theo tục xưa, riêng đối với những nhà có
trẻ con, người ta còn cúng Táo Quân một con gà luộc nữa. Gà luộc này
phải thuộc loại gà cồ mới tập gáy (tức gà mới lớn) để ngụ ý nhờ Táo quân
xin với Ngọc Hoàng Thượng Đế cho đứa trẻ sau này lớn lên có nhiều nghị
lực và sinh khí hiên ngang như con gà cồ vậy!
Cá được thả về chầu trời
Thả cá về trời
Ngoài ra, để các ông và các bà Táo có
phương tiện về chầu trời, ở miền Bắc Việt Nam người ta còn cúng một con
cá chép còn sống thả trong chậu nước, ngụ ý “cá hóa long” nghĩa là cá sẽ
biến thành Rồng đưa ông táo về trời. Con cá chép này sẽ sau đó được
“phóng sinh” (thả ra ao, hồ hay sông). Tại miền Trung, người ta cúng một
con ngựa bằng giấy với yên, cương đầy đủ. Ở miền Nam thì giản dị hơn,
người ta chỉ cúng mũ, áo và đôi hia bằng giấy.
Tùy theo từng gia cảnh, ngoài các lễ vật
chính kể trên, người ta hoặc làm lễ mặn (với xôi gà, chân giò luộc, các
món nấu nấm, măng…v…v) hay lễ chay (với trầu cau, hoa, quả, giấy vàng,
giấy bạc..v…v..) để tiễn Táo Quân.
No comments:
Post a Comment